Kısa Cevap
Deport edilen kişi YUKK m.52'ye göre üç yerden birine gönderilebilir: menşe ülkesine, transit gideceği ülkeye ya da üçüncü bir ülkeye. Hedef ülke, m.4'teki geri gönderme yasağına ve m.55/1-a'ya göre ayrıca değerlendirilir. Bu yüzden bir ülkeye gönderilmek yasak olabilirken başka bir ülkeye gönderilmek mümkün olabilir. Kararda ülke belirtilmemişse bu eksiklik, tebliğden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine açılacak davada ayrı bir hukuka aykırılık sebebi olarak ileri sürülebilir.
Sınır dışı kararı tebliğ edildiyse yalnızca kararın kendisini değil, kişinin nereye gönderileceğini de tartışabilirsiniz. Yanlış ya da belirsiz bir hedef ülke, dava dilekçesinde ayrıca ileri sürülebilecek bir iptal sebebidir.
Deport edilen kişi hangi ülkeye gönderilir?
6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nun (YUKK) 52. maddesine göre yabancı, sınır dışı etme kararıyla menşe ülkesine, transit gideceği ülkeye ya da üçüncü bir ülkeye gönderilebilir. Kanun bu üç seçenek arasında bir öncelik sırası koymaz. Hangisinin seçileceğine idare karar verir, ama bu seçim geri gönderme yasağıyla sınırlıdır.
Aşağıdaki tablo, kanundaki sırayla her seçeneği ve dilekçe yazmadan önce kontrol edilmesi gereken noktayı gösteriyor.
| YUKK m.52'deki hedef | Genellikle ne zaman gündeme gelir | Kararda kontrol edilecek nokta |
|---|---|---|
| Menşe ülke | Kişinin vatandaşı olduğu ve kimliği belli olan ülke | O ülkeye özgü kişisel bir risk var mı, değerlendirilmiş mi? |
| Transit gidilecek ülke | Türkiye'ye gelirken geçilen ya da yolculuğun devam edeceği ülke | Bu ülke kişiyi kabul ediyor mu, kişiyi menşe ülkesine geri gönderme riski var mı? |
| Üçüncü ülke | Menşe ülkeye gönderilmesi sakıncalı görülen kişiler | Ülkenin adı belli mi, güvenli olup olmadığı nasıl tespit edilmiş? |
Birden fazla vatandaşlığı olan kişide durum biraz daha karışıktır. Kanunun tanımlar maddesi, böyle bir kişi için vatandaşı olduğu ülkelerin her birini "vatandaşı olduğu ülke" sayar. Bu yüzden risk her ülke için ayrı ayrı ele alınmalıdır.
Üçüncü ülkeye sınır dışı: mevzuattaki boşluk
Vatandaşı olmadığınız bir ülkeye de sınır dışı edilebilirsiniz; m.52 buna açıkça izin veriyor. Sorun şu ki üçüncü ülkenin nasıl seçileceği ne kanunda ne de uygulama yönetmeliğinde düzenlenmiş.
Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, Hooman Hosseinpour kararında (B. No: 2021/47168, 29/9/2022) bu boşluğu açıkça tespit etti. Başvurucu kendi ülkesinde ölüm cezasına çarptırılmıştı. Hakkında "henüz tespit edilmemiş" bir üçüncü ülkeye sınır dışı kararı verilmişti. Mahkeme şu konularda bir düzenleme bulunmadığını belirtti: üçüncü ülkenin nasıl belirleneceği, kişiye bildirilip bildirilmeyeceği ve kişinin o ülkeye karşı itirazlarını nasıl ileri süreceği. Sonuçta yaşam hakkı ile kötü muamele yasağının ihlal edildiğine karar verdi.
Bu kararın davanızdaki anlamı şudur: kararda yalnızca "üçüncü bir ülkeye" yazıyorsa, kişi gideceği yeri bilmeden kendini savunmak zorunda kalır. Bu belirsizlik, kararın esasına yönelik itirazlardan bağımsız olarak, başlı başına bir hukuka aykırılık iddiası olarak dilekçeye yazılabilir.
Sınır dışı kararında gönderilecek ülke yazmıyorsa ne yapılır?
Önce tebliğ edilen belgede hedef ülkenin geçip geçmediğine bakın. Ülke yazmıyorsa veya yalnızca genel bir ifade kullanılmışsa, bunu yedi günlük süre içinde açılacak iptal davasında ayrı bir başlık hâlinde ileri sürün. Belirsizliğin giderilmesini beklemek süreyi durdurmaz.
- Kararın ve tebliğ tutanağının bir örneğini alın, tebliğ tarihini not edin.
- Kararda hedef ülke, transit güzergâh ya da "üçüncü ülke" ifadesi geçiyor mu, kontrol edin.
- Dilekçede hedef ülkenin belirsizliğini ayrı bir iptal sebebi olarak yazın. Kişinin gideceği yeri bilmeden m.4 ve m.55/1-a kapsamındaki risk iddialarını ileri süremeyeceğini belirtin.
- Olası her hedef ülke için risk iddialarını ve bunları destekleyen belgeleri ayrı ayrı sunun.
- İdareden, hedef ülkenin hangi değerlendirmeyle belirlendiğine ilişkin belgelerin dosyaya getirtilmesini isteyin.
Dilekçenin zorunlu unsurları ve geri gönderme merkezinden dilekçe verme yolları için deport davası dilekçesinde bulunması gereken unsurlar yazısına bakabilirsiniz.
Hedef ülkede hayati tehlike: ülke bazlı değerlendirme
Gönderileceğiniz ülkede ölüm cezası, işkence ya da insanlık dışı muamele riski varsa YUKK bu ülkeye gönderilmenizi yasaklar. Ancak bu yasak ülkeye göre ayrı ayrı uygulanır. Aynı kişinin menşe ülkesine gönderilmesi yasak olabilirken, güvenli bir üçüncü ülkeye gönderilmesi hukuken mümkün kalabilir.
Burada iki hüküm birlikte uygulanır:
- YUKK m.4 (geri gönderme yasağı): Kanun kapsamındaki hiç kimse işkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı muameleye uğrayacağı ya da hayatı veya özgürlüğü tehlikeye gireceği bir yere gönderilemez. Bu tehlike ırk, din, tabiiyet, belli bir toplumsal gruba üyelik veya siyasi görüş nedeniyle doğabilir.
- YUKK m.55/1-a: Sınır dışı edileceği ülkede ölüm cezasına, işkenceye ya da insanlık dışı muameleye maruz kalacağına dair ciddi emare bulunan yabancı hakkında sınır dışı kararı alınmaz.
m.55/1-a'daki "sınır dışı edileceği ülkede" ifadesi, değerlendirmenin belirli bir ülke üzerinden yapılacağını gösterir. Bu yüzden dilekçede genel bir "tehlike var" iddiası yeterli değildir. Riskin hangi ülkede, kimden ve neden kaynaklandığını ülke adıyla yazmanız gerekir.
Gönderimin dolaylı yoldan yapılması da bu kapsamdadır. Anayasa Mahkemesi A.D. kararında (B. No: 2014/19506, 3/4/2019) şunu belirtti: kamu makamları, kişinin kötü muamele göreceğini iddia ettiği ülkeye doğrudan ya da dolaylı gönderilme ihtimalini gözetmelidir. Yani güvenli görünen bir ülkeye gönderilen kişi oradan riskli bir ülkeye iade edilebilecekse, bu zincir de tartışılabilir.
Somut risk iddiası olan kişi için uluslararası koruma başvurusu ayrı bir yoldur. İdare mahkemesi davası reddedilirse kalan seçenekler Anayasa Mahkemesi ve AİHM'den tedbir talebi yazısında anlatılıyor.
Pasaportu olmayan kişi nereye gönderilir?
Pasaportun olmaması m.52'deki seçenekleri değiştirmez, ama gönderimi geciktirir. İdare önce kişinin hangi ülkenin vatandaşı olduğunu tespit eder. Ardından o ülkeden ya da kabul edecek başka bir ülkeden seyahat belgesi temin etmeye çalışır. Bu süreç genellikle kişi geri gönderme merkezindeyken yürür.
Bu aşamada verilen bilgiler önemlidir. YUKK m.57/3'e göre geri gönderme merkezindeki idari gözetim altı ayı geçemez. Ancak sınır dışı işlemleri yabancının iş birliği yapmaması ya da ülkesiyle ilgili doğru bilgi veya belge vermemesi yüzünden tamamlanamazsa, bu süre en fazla altı ay daha uzatılabilir. Yanlış uyruk bildirmek hem gözetimi uzatabilir hem de kişiyi beklenmedik bir ülkeye gönderilme riskiyle karşı karşıya bırakabilir.
Gözetim kararına itiraz sınır dışı davasından ayrı bir süreçtir. Bu konuyu geri gönderme merkezinden tahliye yolları yazısında bulabilirsiniz.
Süre ve mahkeme: hedef ülke itirazı nerede ve ne zaman yapılır
Hedef ülkeye yönelik itiraz ayrı bir başvuru değildir. Sınır dışı kararına karşı açılan iptal davasının içinde ileri sürülür, bu yüzden aynı süreye tabidir.
- Görevli mahkeme: İdare mahkemesi (YUKK m.53/3).
- Yetkili mahkeme: Kararı veren valilik, yakalanılan il ve tutulunan merkez farklı yerlerdeyse bu ayrıca değerlendirilmelidir. Ayrıntılar deport davasında yetkili mahkeme ve davalı idare yazısında.
- Süre: Yedi gün. Bu bir hak düşürücü süredir, zamanaşımı değildir. Mahkeme süreyi kendiliğinden kontrol eder. Süre durmaz, kesilmez ve kaçırılırsa dava süre aşımı nedeniyle reddedilir.
- Sürenin başlangıcı: Kararın tebliğ tarihi. Öğrenme tarihi ya da kararın verildiği tarih esas alınmaz.
- Karar süresi: Mahkeme başvuruyu on beş gün içinde sonuçlandırır ve verdiği karar kesindir.
Kanuna göre, yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla, dava açma süresi içinde ve yargılama sürerken kişi sınır dışı edilmez. Dava açan kişi, başvurusunu kararı veren makama da bildirmelidir. Hedef ülke belirsizse bu bildirim, ülke tespit edildiğinde kişinin itirazını ileri sürebilmesi için de önem taşır.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut dosyada karar metni ve tebliğ belgesi esas alınmalıdır.
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki mütalaa niteliği taşımaz. Her dosya kendi koşullarına göre değerlendirilmelidir. Son güncelleme: 1 Ekim 2026.