İdari gözetim kararı ile sınır dışı kararı: iki ayrı itiraz

Vize aşımı nedeniyle yakalanıp geri gönderme merkezine götürülen bir yabancıya çoğu zaman aynı gün iki ayrı karar tebliğ edilir. Bu iki kararın itiraz yeri, süresi ve sonucu birbirinden farklıdır; ilk günlerde yapılan karışıklık en çok da bu yüzden hak kaybına dönüşür.

İdari gözetim kararı ile sınır dışı kararı arasındaki fark

Sınır dışı kararı kişinin Türkiye'den çıkarılmasına, idari gözetim kararı ise çıkarılıncaya kadar geri gönderme merkezinde tutulmasına ilişkindir. İkisi de 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'na (YUKK) dayanır, ama farklı maddelerde düzenlenir ve farklı yargı mercilerine götürülür. Biri ülkede kalma hakkını, diğeri kişi özgürlüğünü konu alır.

Tablodaki süre ve etkiler YUKK m.53/3 ve m.57/6 metnine dayanır; güncel metni mevzuat.gov.tr üzerindeki 6458 sayılı Kanun sayfasından kontrol edebilirsiniz.

Elinizdeki iki belgeyi ayırt etmek

Belgeleri ayırmanın en güvenli yolu imzaya değil, başlığa ve dayanak maddesine bakmaktır. Her iki kararı da kanun gereği valilik verir (m.53/1 ve m.57/2); bu yüzden iki kâğıt aynı makamın imzasını taşıyabilir.

• Sınır dışı kararı: Başlığında "sınır dışı etme" ifadesi ve m.54'ten bir gerekçe yer alır. Kararla birlikte itiraz usulü ve süresi de bildirilmelidir (m.53/2).
• İdari gözetim kararı: Dayanağı m.57'dir; kaçma ve kaybolma riski, giriş-çıkış kurallarının ihlali, sahte belge kullanımı, tanınan sürede ülkeden çıkmama ya da kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından tehdit gibi gerekçelerden biri yazılır.
• Tebliğ tarihi: Her iki belgede de tebliğ tarihini ve saatini not edin. Yedi günlük süre bu tarihten sayılır.

Tek bir kâğıt verilmişse ya da kâğıt hiç verilmeden yalnızca imza alınmışsa, bunu hemen yazılı hale getirin; tebliğin usulüne uygun olup olmadığı sonraki aşamada belirleyici olabilir.

İdari gözetim kararına nereye itiraz edilir?

İdari gözetim kararına karşı idare mahkemesine değil, sulh ceza hâkimliğine başvurulur (YUKK m.57/6). Dilekçe geri gönderme merkezinin idaresine de verilebilir; bu durumda idare dilekçeyi yetkili sulh ceza hâkimliğine derhal ulaştırmakla yükümlüdür.

Hâkim incelemeyi beş gün içinde sonuçlandırır ve kararı kesindir. Başvuru reddedilse de yol kapanmaz: gözetim şartlarının ortadan kalktığı veya değiştiği iddiasıyla yeniden başvurulabilir. Ayrıca valilik gözetimin devamında zorunluluk bulunup bulunmadığını her ay kendiliğinden değerlendirmek ve sonucu tebliğ etmek zorundadır (m.57/4 ve 57/5). Merkezden çıkışın diğer pratik yolları geri gönderme merkezinden tahliye yolları yazısında ayrıca ele alınıyor.

Görevli ve yetkili merci, sürenin niteliği

İki dosyada usul kuralları birbirinden bağımsız işler; birinin kuralını diğerine uygulamak en sık yapılan hatadır.

• Görevli merci: Sınır dışı kararı için idare mahkemesi, idari gözetim kararı için sulh ceza hâkimliği.
• Yetkili yer: İptal davası genel kurala göre kararı veren valiliğin bulunduğu yerdeki idare mahkemesinde açılır; kişi başka bir ilde yakalanıp başka bir ildeki merkeze götürülmüşse hangi valiliğin karar verdiğini belgenin başlığından kontrol edin. Gözetim itirazında kanun yalnızca "yetkili sulh ceza hâkimi" ifadesini kullanır; dilekçeyi merkez idaresine vermek, yer konusundaki tereddüdü pratikte ortadan kaldırır.
• Sürenin niteliği: Yedi günlük dava süresi hak düşürücüdür. Mahkeme bunu kendiliğinden gözetir; süre durmaz, kesilmez ve kaçırılırsa dava esasa girilmeden usulden reddedilir. Bu bir zamanaşımı değildir. Gözetim itirazı için ise kanunda bir süre öngörülmemiştir.
• Sürenin başlangıcı: Dava süresi kararın tebliğinden işler (m.53/3). Öğrenme tarihi ancak tebliğin usulsüz olduğu ileri sürülürse tartışma konusu olur.

Yedi gün dolmuşsa izlenebilecek yollar sınır dışı kararında dava süresi geçtiğinde yapılabilecekler başlığında anlatılıyor.

Deport kararına dava açtım, idari gözetim devam eder mi?

Evet, devam edebilir. Sınır dışı kararına dava açmak kişinin yargılama bitene kadar sınır dışı edilmesini engeller, ama gözetim kararını kendiliğinden sona erdirmez; kanunda böyle bir bağlantı kurulmamıştır. Gözetimin kaldırılması için ya valiliğin aylık değerlendirmesi ya da sulh ceza hâkimliğine ayrı bir başvuru gerekir.

YUKK m.53/3'e göre, yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla, dava açma süresi içinde ve dava açılmışsa yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancı sınır dışı edilmez. Kanunda bu korumanın uygulanmadığı bazı istisnai durumlar da düzenlenmiştir; kararınızın bu kapsamda olup olmadığı dayanak maddeden anlaşılır. Açılmış bir davanın gözetim itirazında "şartların değiştiği" gerekçesi olarak ileri sürülüp sürülemeyeceği ise hâkimin takdirindedir ve sonucu önceden kestirilemez.

Ters yön de geçerlidir: gözetimden çıkmak sınır dışı kararını ortadan kaldırmaz. Valilik gözetimi sonlandırırken kişiye m.57/A kapsamında idari gözetime alternatif yükümlülükler (belirli adreste ikamet, bildirimde bulunma, elektronik izleme gibi) getirebilir.

Aynı gün iki karar tebliğ edildiyse başvuru sırası

Önce süreye bağlı olan iş yapılır: iptal davası. Gözetim itirazı sonradan da yapılabilir, ama dava süresi geri gelmez. Pratik sıra şöyledir:

1. Tebliğ tarihini yazın ve yedi günlük sürenin son gününü hesaplayın; dilekçeyi son güne bırakmayın.
2. Sınır dışı kararına karşı idare mahkemesine iptal davası dilekçesini verin.
3. Dava açıldığını kararı veren makama bildirin; bu bildirim YUKK m.53/3'te başvurana yüklenmiştir.
4. Aynı günlerde idari gözetim kararına karşı sulh ceza hâkimliğine dilekçe verin.
5. İki dosyayı birbirine bağlayın: dava dilekçesinin ve mahkeme kayıt bilgisinin bir örneğini gözetim itirazına, gözetim itirazında sunduğunuz adres, aile ve sağlık belgelerini de idare mahkemesine ekleyin.

Merkezde bir "gönüllü geri dönüş" formu imzalatıldıysa bu, sıralamayı değiştirebilecek ayrı bir durumdur; sonuçları gönüllü geri dönüş formunun hukuki etkisi yazısında inceleniyor.

Geri gönderme merkezindeki yakın için dilekçeler ve imza

Dışarıdaki akraba her iki başvuruda da doğrudan başvurucu olarak sayılmaz. Kanun sınır dışı kararı için de gözetim kararı için de yalnızca yabancının kendisini, yasal temsilcisini veya avukatını sayar. Bu yüzden iki dilekçenin de merkezdeki kişi tarafından imzalanması ya da vekâlet verilmiş bir avukat tarafından sunulması gerekir.

• İdare mahkemesine: Sınır dışı kararının iptali istemli dava dilekçesi; kararın tarihi ve sayısı, tebliğ tarihi ve kişinin Türkiye'deki bağları.
• Sulh ceza hâkimliğine: İdari gözetim kararına itiraz dilekçesi; gözetim gerekçesinin neden somut olarak karşılanmadığı, bilinen bir adres ve varsa alternatif yükümlülüklere uyma taahhüdü.

Avukatlık ücretini karşılayamayan kişiye, idari gözetime karşı yargı yoluna başvururken talebi halinde Avukatlık Kanunu hükümlerine göre avukat sağlanabilir (m.57/7). Sınır dışı davası için baro yoluyla yapılabilecek başvuru deport davasında baro adli yardımı yazısında anlatılıyor. Göç İdaresi'nin sınır dışı etme sayfası da iki işlemi ayrı başlıklar altında özetliyor.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut dosyada karar metnindeki bilgiler ve güncel mevzuat esas alınmalıdır.